Yazılar

Laik Cumhuriyet’in sahnesiyle hesaplaşma: Türkiye’de klasik sanat kurumlarının dönüşümü ve aşınması.Sayı: 2026 - 11.11.2026

Türkiye’de opera, bale, senfoni ve tiyatro kurumlarının bugünkü tartışması, yalnızca hangi eserlerin sahnelendiği ya da hangi bütçenin ayrıldığı meselesi değildir. Daha derinde, kamunun sanatı kimin için ve hangi kültür tasavvuruyla destekleyeceği sorusu vardır. AKP iktidarının kültür siyaseti, özellikle 2010’lardan itibaren, Cumhuriyet’in Batı merkezli ve laik kamusal kültür anlayışını geri plana itip “yerli ve millî” bir kültür fikrini öne çıkarma yönünde şekillendi. Bu yöneliş, klasik sanat kurumlarını bir gecede ortadan kaldırmadı; ancak onların kurumsal güvencelerini ve karar özerkliğini zayıflattı.

Bu kurumları yalnızca “Atatürk’ün kurduğu Batı taklitçiliği” olarak görmek de tarihi basitleştirir. Türkiye’de tiyatro ve opera düşüncesinin kökleri Tanzimat dönemine kadar uzanır. Cumhuriyet döneminde ise konservatuvar, Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi, sahne sanatlarını kamu hizmeti kabul eden daha kapsamlı bir yapı içinde kurumsallaştı. Devlet Senfoni Orkestraları, tiyatrolar ve opera-bale toplulukları bu kamusal sanat altyapısının parçaları oldu. Dolayısıyla bu miras, bir yandan Cumhuriyet’in laik ve modernleşmeci projesini taşırken, diğer yandan daha uzun bir Osmanlı-Cumhuriyet sahne sanatları tarihinin devamıdır.

AKP dönemindeki çatışmanın arka planında, kültür alanındaki “hegemonya” mücadelesi bulunuyor. Bu konuda yapılan akademik araştırmalar, 2010’larda gelişen “yerli ve millî” kültür politikasını, 2012’deki muhafazakâr sanat tartışmaları, Gezi protestoları ve çözüm sürecinin sona ermesi sonrasında belirginleşen kültürel temsil boşluğuna verilen yanıt olarak yorumluyor. Bu yaklaşımın İslami unsurları Türk milliyetçiliği etrafında şekillenmiş kültür siyasetine eklemlediğini savunuyor. Başka bir hakemli çalışma da devlet tiyatrosu ve opera-balesini, iktidarın laik ve Batılılaşmacı kültürel yönelimi merkezden uzaklaştırma hedefinin odağında değerlendiriyor. Araştırmacı yazarlar, devletin kültürden çekildiği iddiasına rağmen uygulamada devlet müdahalesinin sürdüğünü, fakat daha muhafazakâr bir siyasal çerçeveye taşındığını vurguluyor.

Bu siyasetin en açık örneklerinden biri, 2013-2014 döneminde gündeme gelen Türkiye Sanat Kurumu (TÜSAK) tasarısıydı. Tasarı yasalaşmadı; bu nokta önemlidir. Ancak öngördüğü model, Devlet Tiyatroları ile Devlet Opera ve Balesi gibi sürekli kadrolar, sezon programları ve yıl boyu prova düzeni gerektiren kurumların yerini proje bazlı destek sistemine bırakmaya yakındı. Akademik çözümlemeye göre tasarı, devletin bu kurumları düzenli biçimde finanse etme statüsünü sonlandırmayı ve sanat desteğinin kararını atanmış üyelerden oluşacak kurula taşımayı hedefliyordu. Bu öneriye yöneltilen temel itiraz yalnızca “özelleştirme” değildi. Opera, bale ve senfoni gibi büyük topluluklar, tek tek projelerden ibaret değildir: repertuar, eğitim, teknik ekip, arşiv, sürekli prova ve kuşaklar arası aktarım ister. Proje fonlarının bu devamlılığı sağlayacağı garanti edilemez.

Tasarı ayrıca dönemin siyasal ikliminde tek başına durmuyordu. Türkiye'de sanata ve ifade özgürlüğüne uygulanan sansür vakalarını araştıran, belgeleyen ve bu alanda raporlar yayınlayan bağımsız bir araştırma ve belgeleme platformu olan Siyah Bant’ın sanat özgürlüğü üzerine yazılmış raporu, “toplumsal hassasiyetler”, “genel ahlak” ve kamu düzeni gibi muğlak gerekçelerin sanat üretimini sınırlamak için kullanıldığını; sanatçıların hedef gösterilmesi, tehdit edilmesi ve işlerinin dolaşımdan çıkarılması gibi baskı biçimlerinin de sansürün parçası olduğunu kaydediyordu. Rapor, dönemin başbakanının tiyatrocuları halkı küçümseyen elitler olarak nitelemesini ve bir bakanın sanatı “terörün arka bahçesi” diye tanımlamasını, sanat çevrelerine yönelik siyasal söylemin örnekleri arasında aktarıyordu. Bu tür söylemler tek başına belirli bir oyunun yasaklandığını kanıtlamaz; fakat kamusal kurumlarda çalışan sanatçıların hangi dil ve repertuvarla “makbul” sayılacağına dair baskı iklimini güçlendirir.

2018’deki kurumsal değişiklikler, bu iklimin idari yapıya yansıdığı dönüm noktalarından biriydi. 703 sayılı KHK, Devlet Tiyatroları ile Devlet Opera ve Balesi’nin kuruluş mevzuatında kapsamlı değişikliklere gitti. Teyit.org’un mevzuat incelemesi raporu, kurumların kapatılacağı iddiasının doğru olmadığını; buna karşılık önceki yönetim hükümlerinin ve bütçe düzeninin önemli ölçüde değiştiğini, Cumhurbaşkanlığına bağlı yeni sistemde atama ve idare yetkisinin merkezileştiğini belirtiyor. Sonraki düzenlemelerde genel müdürün atanmasına ilişkin eski mesleki yeterlilik güvencesinin de korunmadığına dikkat çekiyor. Kısacası, kurumlar çalışmayı sürdürdü; fakat onları yöneten kuralların ve kararların sanat çevrelerinin etkisine açık olmasını sağlayan güvenceler zayıfladı.

Mekânsal kayıp bakımından Atatürk Kültür Merkezi (AKM) çarpıcı örnektir. AKM, 2008’de kapatıldı ve İstanbul’daki opera, bale ve tiyatro kurumları uzun yıllar yerleşik sahnelerinden mahrum kaldı. 2013’te Taksim’i yeniden düzenleme tartışmaları ve binanın geleceği, Gezi protestolarıyla da iç içe geçti. 2017’de Cumhurbaşkanı Erdoğan, eski binanın yıkılıp yerine yeni bir opera binası yapılacağını açıkladı; Başta Reuters olmak üzere dış menşeli ajanslar, bu kararı eleştirenlerin Atatürk’ün adını taşıyan kültür yapısının dönüşümünü laik kamusal mirasın gerilemesi olarak gördüğünü aktardı. Hükümet tarafı ise eski yapının deprem güvenliği ve yenilenme ihtiyacını gerekçe gösteriyordu. AKM, 29 Ekim 2021’de yeni bir kültür kompleksi olarak yeniden açıldı; bugün opera ve tiyatro salonlarına ev sahipliği yapıyor. Bu nedenle tablo, “AKM sonsuza dek yok edildi” değil; on üç yıla yaklaşan kesinti, kurumların yerinden edilmesi ve ardından farklı bir mimari-siyasal anlatıyla yeniden kurulmasıdır.

Bu ayrımlar, “tahribat”ın nerede aranması gerektiğini gösteriyor. Devlet tiyatrosu, opera-bale ve orkestralar bugün de var; AKM yeniden faaliyette. Bu olgular, kültürel yıkımın tamamlandığını söylemeyi imkânsız kılıyor. Ancak kurumların devam etmesi; kurumsal özerkliğin, düzenli ve öngörülebilir finansmanın, eleştirel repertuarın ya da sanatçılar üzerindeki siyasal baskı riskinin de sürdüğü anlamına gelmiyor. Asıl aşınma; kararların merkezileşmesi, yöneticilerin mesleki güvencelerinin ve yönetme kabiliyetlerinin zayıflaması ve sanatın “toplumsal hassasiyetler” gibi esnek siyasal ölçütlere göre değerlendirilerek, sanatın kamu hizmeti olarak bağımsız ve çağdaş biçimde desteklenmesi fikrinde ortaya çıkıyor! Buna karşılık, kurucu Cumhuriyet değerlerinin etkin olduğu döneminin kültür kurumları da kusursuz ve siyasetten bağımsız yapılar değildi. Devleti yöneten siyasilerin eliyle tuhaf bir batılılaşma hedefi taşıdılar; zaman zaman toplumsal çeşitliliği dar bir “yüksek kültür” anlayışını temsil ettiler. 

Fakat çözüm, kurumların sürekliliğini ve sanatçıların mesleki özerkliğini, siyasal atama ve proje bağımlılığına terk etmek değildir. Daha kapsayıcı ve özerk bir kültür politikası, klasik sanatları tasfiye etmeden çoğaltır; yeni ve yerel üretimlere alan açarken opera, bale, tiyatro ve senfoniyi de ortak kamusal miras olarak korur.

Müfit Semih Baylan

Editör

Yazıyı Tavsiye Et ♫

Yorumlar

Bu yazıya henüz yorum yapılmadı.

Yorumları okumak yada yorum yazmak için sisteme giriniz.